Tin tức » Bài viết
Học hỏi kinh nghiệm Nghiên cứu khoa học của một số Nhà khoa học nổi tiếng của Việt Nam
Ngày 22/08/2017

 

Trích tham luận tại Hội nghị Sinh viên nghiên cứu khoa học, Trường Đại học Kinh tế, Đại học Huế, năm 2015

TS. Lê Thị Quỳnh Liên

Khoa Hệ thống Thông tin Kinh tế

 

Như chúng ta đã biết, khoa học là nền tảng của sự phát triển xã hội. Chính vì vậy, nghiên cứu khoa học được xem là một hoạt động vô cùng quan trọng được các trường đại học xác định là một trong những nhiệm vụ đào tạo hàng đầu cho sinh viên ngay từ khi đang ngồi trên ghế nhà trường. Thế nhưng, thế nào là “nghiên cứu khoa học”, quy trình nghiên cứu khoa học chuẩn thường bao gồm những bước cơ bản nào, thì ít có sách vở nào đúc kết lại một cách có hệ thống. Tính chuyên nghiệp trong hoạt động khoa học phải được thể hiện trước tiên ở quy trình nghiên cứu, điều này đặc biệt quan trọng đối với những người mới bước vào nghiên cứu khoa học, đặc biệt là với các bạn sinh viên [1]. Bài tham luận này tổng hợp lại một số kinh nghiệm quý báu, đáng được học hỏi về hoạt động nghiên cứu khoa học từ hai nhà khoa học nổi tiếng của Việt Nam, đó là giáo sư Ngô Bảo Châu (hiện công tác tại Viện Đại học Chicago và Viện nghiên cứu Toán học cao cấp Việt Nam) và giáo sư Nguyễn Văn Tuấn (giáo sư Y khoa của trường Đại học New South Wales và Đại học Công nghệ Sydney), từ đó chia sẻ với các bạn sinh viên về các bước cơ bản của quy trình nghiên cứu khoa học và một số mẹo nhỏ giúp sinh viên đạt được hiệu quả cao hơn trong hoạt động nghiên cứu khoa học của mình.

 

Trước hết, có thể nói rằng, về cơ bản, nghiên cứu khoa học là một cuộc điều tra hay khảo sát có hệ thống [2]. Làm khoa học và nghiên cứu khoa học phải xác định tìm cái gì mới, tìm hướng đi mới, không lặp lại [1]. Có như thế, kết quả của hoạt động nghiên cứu khoa học mới có thể đạt đến mục tiêu phát triển tri thức mới, hay đóng góp thêm tri thức cho kho tàng tri thức của con người. Chính vì vậy, muốn hoạt động khoa học được thực hiện một cách có “hệ thống” và đạt được mục tiêu đã đề ra thì công trình nghiên cứu phải được thực hiện theo những quy trình chuẩn. Được đúc kết từ những kinh nghiệm làm nghiên cứu khoa học trong nhiều năm ở các nước tiên tiến, giáo sư Nguyễn Văn Tuấn đã đưa ra một quy trình chuẩn trong nghiên cứu khoa học được nhiều độc giả đồng tình và dùng nó làm kim chỉ nam cho con đường nghiên cứu khoa học của mình. Quy trình này bao gồm 8 bước cơ bản như sau [2]:

 

  1. Đặt câu hỏi

  2. Thu thập thông tin hiện hành

  3. Đặt giả thuyết

  4. Thử nghiệm và thu thập dữ liệu

  5. Phân tích dữ liệu

  6. Diễn giải kết quả phân tích

  7. Công bố kết quả

  8. Tái kiểm định giải thuyết

 

Còn đối với giáo sư Ngô Bảo Châu, ông xem nghiên cứu khoa học là một quy trình “10 bước”, bao gồm:

  1. Đặt câu hỏi

  2. Tập hợp tất cả những bài báo, công trình nghiên cứu khoa học có liên quan

  3. Đọc và xác định đâu là bài báo kinh điển, biết được tư tưởng quan trọng nằm ở đó, ai đã từng làm, làm đến đâu, sử dụng kĩ thuật gì

  4. Lập kế hoạch nghiên cứu (về chuyên môn, về mặt tài chính, về đội ngũ)

  5. Bắt tay vào giải quyết

  6. Kết lại công việc: Vì một nghiên cứu ít khi thực hiện được 100%, đến 1 mức nào đó cần gói ghém lại, làm rõ những việc làm được và chưa làm được, đó là tiền đề cho hoạt động khoa học tiếp theo

  7. Viết báo cáo khoa học

  8. Luân chuyển, gửi thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, xin ý kiến, trình bày ở hội nghị để nhận phản hồi

  9. Chỉnh sửa báo cáo

  10. Công bố kết quả nghiên cứu đến công chúng

 

Dù có sự khác nhau về cách chia nhỏ các bước, chúng ta dễ dàng thấy được có sự tương đồng trong định nghĩa quy trình chuẩn của một quy trình nghiên cứu khoa học giữa hai giáo sư Ngô Bảo Châu và Nguyễn Văn Tuấn. Trong đó, có thể thấy rằng, một quy trình nghiên cứu khoa học luôn được bắt đầu bằng việc đặt ra được câu hỏi nghiên cứu (research question) – tiền đề quan trọng nhất cho một hoạt động nghiên cứu khoa học. Trong giới hạn của bài tham luận này, phần tiếp theo của bài viết sẽ chỉ tập trung bàn kỹ về bước đầu tiên này. Vậy làm thế nào để đặt được một câu hỏi nghiên cứu?

 

Đối với các bạn sinh viên mới bước vào nghiên cứu khoa học, điều khó nhất là tìm được một câu hỏi nghiên cứu để bắt đầu hoạt động khoa học của mình. Từ câu hỏi nghiên cứu tìm ra, chúng ta mới phát biểu giả thuyết và chọn mô hình cũng như phương pháp nghiên cứu thích hợp [2].

 

Vì vậy có thể nói rằng, điểm xuất phát của nghiên cứu khoa học bắt đầu bằng câu hỏi [1]. Câu hỏi nghiên cứu là một sự bất định/chưa rõ ràng về một vấn đề nào đó trong quần thể mà nhà khoa học muốn giải quyết, muốn tìm câu trả lời. Rõ ràng có rất nhiều câu hỏi như thế trong thực tế. Vấn đề không phải là thiếu những bất định trong thực tế (vì có rất nhiều vấn đề bất định chung quanh chúng ta), vấn đề là sự khó khăn trong việc hoán chuyển một câu hỏi nghiên cứu thành một công trình nghiên cứu có tính khả thi và hợp lý [2]. Thành công của nghiên cứu liên quan nhiều đến câu hỏi ban đầu này. Để tìm được câu hỏi đúng thì cần có kinh nghiệm nghiên cứu. Chính vì thế, các bạn sinh viên, vì chưa có kinh nghiệm, thường gặp khó khăn trong việc xác định cho mình câu hỏi nghiên cứu. Những băn khoăn thường gặp như, liệu đó có phải là vấn đề mang tính thời sự và tính khoa học không, có khả năng giải quyết không. Vì vậy, gợi ý cho các bạn sinh viên trong việc xác định câu hỏi nghiên cứu thường đến từ các nguồn khác nhau, nhưng trước hết là thông qua việc tập hợp và đọc các nghiên cứu và báo cáo, các bài báo và công trình nghiên cứu có liên quan. Trước đây, việc này có thể được xem là khó, nhưng với sự phổ cập rộng rãi của Internet như hiện nay, việc tập hợp thông tin có thể được xem là khá dễ dàng. Trước khi bắt tay vào nghiên cứu, nhà nghiên cứu cần phải xác định lĩnh vực mà mình sắp làm, từ đó tìm đọc các bài báo, công trình nghiên cứu khoa học có liên quan để có thể có những thông tin nhanh và khá toàn diện về vấn đề mình đang quan tâm, từ đó biết câu hỏi mà mình đặt ra đã được giải quyết đến đâu. Do đó, việc làm quen với các dữ liệu và các công trình nghiên cứu trước trong lĩnh vực nghiên cứu của mình là cực kỳ quan trong. Nên việc đọc là một yếu tố rất quan trọng trong việc hình thành văn hóa học thuật và là một kỹ năng không thể thiếu được của nhà khoa học [2]. Các bạn sinh viên nên tạo cho mình một thói quen tìm đọc các tài liệu và báo cáo về lĩnh vực mình đang quan tâm. Việc đọc không chỉ giúp mở rộng hiểu biết mà còn giúp sinh viên học hỏi được những kỹ năng để viết một báo cáo khoa học. Mặt khác, khoa học cần ghi chép. Kinh nghiệm của đa số các nhà khoa học thành công cho thấy cần phải viết tay ra câu hỏi nghiên cứu trước và suy nghĩ về nó. Cần phải phác họa ý tưởng và nghiên cứu của mình ra giấy. Viết vào giấy là một cách tự đặt ra kỷ luật cho mình, đồng thời cũng là dịp để nhà nghiên cứu làm sáng tỏ những ý tưởng của mình và để khám phá những vấn đề cụ thể cần phải chú ý đến [2]. Cả hai kỹ năng – đọc và viết ấy, chắc chắn không thể hình thành trong ngày một ngày hai, mà phải trải qua một quá trình rèn luyện và thẩm thấu trong một thời gian dài.

 

Một trong những nguồn ý tưởng quan trọng giúp sinh viên tìm ra cho mình một câu hỏi nghiên cứu phù hợp là từ người thầy. Vì dù đọc nhiều cỡ nào thì cũng không thay thế được cho những kinh nghiệm và phán xét cá nhân [2]. “Cá nhân” ở đây là những người hướng dẫn nghiên cứu, thầy, cô – người dìu dắt chúng ta trên con đường khoa học. Chính vì vậy, sinh viên cần chủ động trong việc tìm gặp đến thầy cô đã có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực mà các bạn muốn theo đuổi nghiên cứu. Hơn nữa, về sau này, trong suốt quá trình nghiên cứu, sinh viên sẽ có rất nhiều lợi thế khi học hỏi và tiếp nhận được nhiều ý tưởng nghiên cứu có giá trị và mang tính thời đại từ những thầy cô đã có kinh nghiệm trong nghiên cứu.

 

Ngoài thầy cô và thông qua việc đọc các nghiên cứu liên quan, các kỹ thuật mới là một nguồn ý tưởng quan trọng để hình thành ý tưởng nghiên cứu. Ứng dụng các công cụ mới, các công nghệ mới thường cung cấp cho chúng ra những câu hỏi đặc sắc và mới lạ hơn về một vấn đề nào đó. Một vấn đề cũ có thể trở thành mới khi ứng dụng công nghệ mới [2]. Ví dụ, trong lĩnh vực quản lý hệ thống thông tin, việc đặt ra câu hỏi là liệu ứng dụng một công cụ công nghệ tin học mới, một mô hình kỹ nghệ phần mềm mới có thể tăng hiệu suất của hệ thống hay không cũng đem lại cho sinh viên nhiều ý tưởng nghiên cứu mới lạ.

 

Ngoài ra, trí tưởng tượng của bản thân sinh viên đang muốn thử sức mình vào một lĩnh vực nghiên cứu nào đó cũng giúp sinh viên tìm ra được những câu hỏi nghiên cứu sáng tạo và mới lạ. Einstein từng nói: Nếu có logic bạn có thể đi từ A đến B, nhưng nếu có tưởng tượng, bạn có thể đi bất cứ nơi nào. Tưởng tượng ở đây dĩ nhiên không có nghĩa là hoang tưởng mà là đặt ra nhưng câu hỏi sáng tạo mà người khác chưa suy nghĩ đến. Một đặc điểm của khoa học là sáng tạo nên người làm khoa học cần có trí tưởng tượng phong phú [2].

 

Vậy thì, thế nào là một câu hỏi nghiên cứu hay? Cũng theo giáo sư Nguyễn Văn Tuấn, một câu hỏi nghiên cứu tốt phải có năm tiêu chuẩn gói gọn trong 5 chữ cái tiếng Anh: F I N E R

  • F là “Feasible” (Khả thi): Không phải ý tưởng nào cũng có thể thực hiện được và không phải câu hỏi nào cũng có thể trả lời. Nhà nghiên cứu cần phải nhận thực được hạn chế trong thực tế ngay từ khi suy nghĩ đến câu hỏi nghiên cứu. Không nên tốn thì giờ và công sức khi đã làm nghiên cứu đến nửa chừng mới biết rằng công trình nghiên cứu không khả thi. Tính khả thi của một đề tài nghiên cứu có thể kiểm tra thông qua 5 yếu tố: số lượng đối tượng, kỹ thuật, kinh phí, thời gian và phạm vi.

  • I là “Interesting” (Thú vị): Sinh viên cần bàn với thầy cô xem câu hỏi có thật sự thú vị trước khi bỏ ta thời gian để phát triển thành một đề cương. Có nhiều động lực dẫn người làm khoa học đến với nghiên cứu khoa học nhưng đối với sinh viên, rõ ràng là các bạn đến với khoa học nhằm mục đích học hỏi, thử sức và để thỏa mãn tính tò mò của mình là chính. Chính vì thế, sự thú vị của đề tài nghiên cứu là một trong những yếu tố quan trọng khi đặt ra câu hỏi nghiên cứu.

  • N là “Novelty” (Cái mới): Những nghiên cứu có giá trị thường đóng góp thông tin mới, dữ liệu mới. Cái mới trong nghiên cứu có thể là mới về ý tưởng, mới về cách tiếp cận, mới về phương pháp, mới về kết quả, hoặc mới về cách diễn giải. Ngày nay rất khó có một nghiên cứu hoàn toàn mới mà chỉ mới trong một hay hai khía cạnh trên, đặc biệt là với sinh viên bắt đầu làm nghiên cứu khoa học. Do đó, một câu hỏi nghiên cứu không cần phải hoàn toàn mới và nguyên thủy, nhưng cần phải có cách tiếp cận hay phương pháp mới.

  • E là “Ethics” (Đạo đức): Đạo đức trong khi đặt ra một vấn đề nghiên cứu cũng là một vấn đề quan trọng, đặc biệt với các ngành nghiên cứu như Y khoa. Đạo đức còn được thể hiện thông qua trách nhiệm của người nghiên cứu đối với kết quả nghiên cứu, như tính minh bạch và công khai của các công bố kết quả nghiên cứu.

  • R là “Revelance” (Có liên quan, ảnh hưởng): Nói một cách dễ hiểu nhất là, không bao giờ đặt một câu hỏi nghiên cứu mà khi có câu trả lời người nghiên cứu chẳng biết làm gì với nó. Cần tưởng tượng đến những kết quả có thể có được sau quá trình nghiên cứu để xem xét các khả năng mà kết quả đó có thể đóng góp vào sự phát triển kiến thức, hoặc mở ra một định hướng nghiên cứu mới.

 

Cuối cùng bài tham luận xin được kết lại bằng việc gợi ý cho các bạn sinh viên về cuốn sách với tựa đề “Đi vào nghiên cứu khoa học” (sách được trao giải sách hay năm 2013) của giáo sư Nguyễn Văn Tuấn dành cho những người mới bước vào nghiên cứu khoa học, với những chia sẻ nghiên cứu khoa học tuy cơ bản nhưng thực sự hữu ích và thú vị.

 

Tài liệu tham khảo

[1] Chia sẻ của Giáo sư Ngô Bảo Châu về phẩm chất và các bước trong nghiên cứ khoa học với sinh viên và giảng viên trường Đại học Quốc gia Hà Nội

[2] Nguyễn Văn Tuấn, Đi vào nghiên cứu khoa học, Nhà xuất bản Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, Tái bản lần thứ 4, 2015.


Nếu bạn đang theo học tại Khoa Hệ thống Thông tin Kinh tế và muốn kể câu chuyện của bạn trên chuyên mục này của Khoa, vui lòng gửi mail đến địa chỉ eis-communications@hce.edu.vn.